ماشین‌سازی در ایران (2)؛ صنعت ماشین‌آلات فرش ماشینی

تاریخ : ۱۴۰۰/۰۴/۰۷ تعداد بازدید : ۷۴
تعداد رای : ۱
صنعت فرش یکی از قدیمی‌ترین صنایع جهان است که شروع آن به زمان مصر قدیم برمی‌گردد که هزاران کارگر مشغول بافتن فرش برای پادشاهان خود بودند. بااین‌حال به‌طور رسمی اولین بار این صنعت در کشورهای ایران، چین و هند مشاهده شده است. کشورهایی مانند فرانسه و انگلیس نیز به‌واسطه علاقه زیادی که به این صنعت داشتند اقدامات متعددی را در زمینه توسعه این صنعت انجام دادند. در این مطلب نگاهی به صنعت ماشین‌آلات فرش ماشینی در ایران خواهیم داشت.

تاریخچه و تحولات صنعت فرش ماشینی در کشور

در اواسط سال 1800، صنعت‌گران به فکر تولید فرش با استفاده از ماشین‌آلات افتادند و کارخانه‌هایی را برای تولید فرش راه‌اندازی کردند. به‌مرور زمان این صنعت رونق یافت و ماشین‌آلات صنعتی مجهز‌تری برای تولید فرش ساخته شدند. ابتدا فرش‌ها با ابریشم تولید می‌شدند و به همین خاطر قیمت آن‌ها بالا بود و به‌عنوان یک کالای لوکس شناخته می‌شد. اما باگذشت زمان فعالان این حوزه برای کاهش قیمت فرش از مواد دیگری مانند نایلون و پلاستیک برای تولید فرش استفاده کردند. با توجه به جذابیت این صنعت کشورهای مختلف شروع به راه‌اندازی صنعت فرش ماشینی کردند.

در ایران صنعت فرش قدمتی طولانی دارد و این صنعت همواره نقش برجسته‌ای در اقتصاد خانوارهای ایران ایفا کرده است. شهرت جهانی ایران به‌خاطر کیفیت و ظرافت فرش‌های دست‌باف ایرانی است. براساس آمار ارائه شده توسط سازمان توسعۀ تجارت، بعد از نفت، فرش دست‌باف مهم‌ترین کالای صادراتی کشور در طی چهار دهۀ گذشته بوده است.

گسترش توجه به تولید و استفاده از فرش ماشینی در دنیا باعث شد که در ایران نیز باوجود سابقه و توانمندی در زمینۀ فرش دست‌باف، تولید فرش ماشینی مورد توجه قرار گیرد. نقطۀ شروع صنعت فرش ماشینی در کشور به حدود 4 دهه قبل بر می‌گردد که با وجود تلاش دولت برای حمایت از تولید فرش دست‌باف و ممنوعیت تولید فرش ماشینی، اما گسترش این صنعت و جذابیت آن برای صنایع و تجار ایرانی باعث شد که اولین فرش ماشینی کشور در ابتدای دهۀ 50 در کارخانه‌های مخمل و ابریشم کاشان توسط ماشین‌های مخمل بافی ژاکارد و با الیاف مصنوعی براق و پُرز‌ نسبتاً کوتاه و وزن سبک بافته و روانۀ بازار شود. هم‌زمان با تولید اولین فرش ماشینی در داخل کشور، عده‌ای از تجار، فرش‌هایی را با مشخصات فرش تولید شده در کارخانه‌های مخمل و ابریشم و تا حدی مرغوب‌تر، از کشور بلژیک وارد بازار ایران کردند و سلیقۀ ایرانی را با پدیدۀ فرش ماشینی آشنا کردند. با مشاهدۀ استقبال نسبتاً مطلوبی که مردم از فرش ماشینی به عمل آوردند، صاحبان گروه صنعتی بهشهر (خاندان لاجوردی) که از کارخانه‌داران و سرمایه‌گذاران خوش‌نام کشور بودند، اقدام به تأسیس شرکت بزرگی به نام شرکت صنایع کاشان (فرش راوند) نمودند که فعالیت آن در زمینۀ تولید مواد مرتبط با فرش و همچنین خود فرش ماشینی بود و اولین محصول آن در سال 1353 به بازار عرضه شد. متعاقب آن شرکت‌های دیگری ازجمله شرکت شهباف که بعدها به فرش گیلان تغییر نام داد و همچنین شرکت‌های فرش پارس و مولن روژ و فرش اکباتان تأسیس و به رقابت پرداختند. این روند تا اواخر سال 1357 به‌طور معمول ادامه داشت و شرکت‌های بزرگ تولید‌کنندۀ فرش باهم در رقابت بودند. تحولات سیاسی کشور در سال‌های ابتدایی انقلاب اسلامی ایران مشکلاتی برای بسیاری از کارخانه‌های فرش ماشینی ایجاد کرد. به‌عنوان مثال، مدیریت برخی از کارخانه‌ها به مدیران دولتی واگذار شد که آشنایی چندانی با این صنعت نداشتند. از این رو پس از سال 1357، منحنی حیات کارخانه‌های فرش ماشینی به سراشیبی افتاد و رو به افول گذاشت.

البته در سال 1357، تعدادی از متخصصان صنعت نساجی و دست‌اندرکاران فرش ماشینی و همچنین عده‌ای از متخصصان مشغول در سایر بخش‌های صنعت نساجی، به فکر ایجاد واحدهای جدید فرش ماشینی افتادند و واحدهایی از قبیل فرش نقش ایران، فرش مشهد، فرش شیراز (دناژ)، فرش مازندران، فرش باستان، فرش البرز، فلورمات اصفهان را تأسیس کردند. در آن زمان بیشتر از ماشین‌های ساخته شده در شرکت تکستیمای آلمان شرقی برای تولید فرش در ایران استفاده می‌شد.

در طی سال‌های 1358 تا 1365، تعداد اندکی کارخانۀ فرش‌بافی جدید تأسیس شد؛ از واحدهای احداث شده در این دوره تنها سه واحد در حال حاضر فعال است. درواقع پس از انقلاب و متعاقب آن شروع جنگ ایران و عراق، رکود، صنعت فرش ماشینی را مانند سایر صنایع کشور فرا گرفت. علاوه بر این در این دوره به‌خاطر مشکلات مالی کشور و همچنین به‌منظور حمایت از فرش دست‌باف، هیچ‌گونه تسهیلاتی برای ارتقاء کارخانه‌های موجود و تأسیس کارخانه‌های جدید اعطا نمی‌شد. بااین‌حال رکود در صنعت فرش کشور تا سال‌های انتهایی جنگ تحمیلی ادامه داشت. در این میان اتخاذ سیاست جلوگیری از توسعۀ فرش ماشینی به‌منظور حمایت از فرش دست‌باف، باعث شد از یک طرف تولید فرش ماشینی در کشور محدود شود و از طرف دیگر نیاز شدید بازار منجر به افزایش قیمت و سودآوری غیرعادی این صنعت گردد. هم‌زمان با شرایط فوق و پایان جنگ ایران و عراق و پذیرش قطعنامۀ 598 و عرضۀ ارز رقابتی، افراد زیادی علاقه‌مند به فعالیت در صنعت فرش ماشینی شدند. به همین خاطر در طی سال‌های 72-1367 کشور شاهد افزایش نسبی در تأسیس کارخانه‌های فرش ماشینی بود.

روند صعودی تأسیس واحدهای تولید‌کنندۀ فرش ماشینی همچنان تا سال 1390 ادامه داشت اما پس از سال 1391، احداث واحدهای تولیدی به‌شدت کاهش یافت. چراکه بازار داخلی تا حد زیادی اشباع شده و میزان تولید به بیش از دو برابر مصرف کشور رسیده بود. درنتیجه رقابت در بازار فرش تشدید و سود آن نیز کاهش یافت، بنابراین تمایل برای راه‌اندازی واحدهای تولید فرش در کشور کاهش یافت. با این حال اشباع بازار و رقابتی شدن بازار منجر به افزایش کیفیت و تنوع طرح‌ها و همچنین کاهش قیمت‌ها شد.

 

بازار فرش ماشینی در کشور

به‌طورکلی تولید فرش ماشینی در کشور را می‌توان به شش دوره تقسیم کرد. دوره اول یا همان دورۀ طفولیت بین سال‌های 1353-65 بود. در ابتدای این دوره با توجه به اینکه تازه این صنعت در کشور راه‌اندازی شده بود و همچنین به‌دلیل برخی تحولات سیاسی، تولید فرش ماشینی در کشور رشد زیادی نداشت. اما به‌مرور زمان این صنعت با رشد تولید همراه شد که این رشد در سال‌های میانی دهۀ 80 به اوج خود رسید.

همان‌طور که در جدول 1 مشاهده می‌شود از سال 1373 به بعد، متوسط تعداد واحد احداث شده در هر سال با روند صعودی همراه بود و این روند تا انتهای سال 1390 ادامه داشت. اما در سال 1391، این روند متوقف شد و متوسط تعداد واحد احداث شده در طی سال کاهش یافت. نکتۀ قابل توجه در جدول 1 این است که با وجود اینکه متوسط تعداد واحد احداث شده تا قبل از سال 1390 روند صعودی داشته، اما تقریباً ظرفیت اسمی تولید هر واحد در طی دورۀ 72-1366 در مقایسه با دورۀ قبل کاهش قابل توجهی یافته و این روند ادامه پیدا کرده و ظرفیت اسمی تولید هر واحد در طی دوره 83-1373 نیز با کاهش همراه بوده است. این موضوع به‌نوعی بیانگر آن است که در طی این دوره‌ها سرمایه‌گذاری‌های خُردتری در صنعت تولید فرش ماشینی صورت گرفته است. یکی از دلایل آن، پایان یافتن جنگ و افزایش تقاضا برای فرش بوده است. البته بالا بودن تقاضا نسبت به عرضه در این دوره و متعاقباً افزایش قیمت و سودآوری این صنعت باعث شد که افراد زیادی برای کسب سود با سرمایه‌های حداقلی خود به فعالیت در زمینه تولید فرش روی بیاورند. نکتۀ جالب اینکه در طی سال‌های90-1384، به واسطۀ بهبود وضعیت درآمدهای نفتی، تسهیلات گسترده‌ای برای خرید ماشین‌آلات فرش‌بافی به مردم اعطا شد و لذا با توجه به سودآوری این صنعت، افراد بیشتری با سرمایه‌های بالاتری (ناشی از تسهیلات) وارد فعالیت در این حوزه شدند. به همین خاطر است که ظرفیت اسمی هر واحد در این دوره نسبت به دورۀ قبل افزایش نسبی یافته است. اما با ادامۀ این روند و با توجه به اشباع بازار و عدم توانایی برای صادرات فرش، جذابیت و بالطبع سرمایه‌گذاری جدید در این حوزه به‌شدت کاهش پیدا کرده است.

در حال حاضر بیش از 700 کارگاه و کارخانۀ تولید فرش ماشینی دارای مجوز در کشور مشغول فعالیت هستند که پیش‌بینی می‌شود حدود 250 واحد بدون مجوز نیز در این حوزه مشغول فعالیت باشند. در این میان فقط حدود 30 شرکت دارای برند معتبر و شناخته شده‌ هستند که از میان آن‌ها می‌توان به شرکت‌های فرش راوند کاشان، قالی سلیمان، ستارۀ کویر یزد، فرش فرهی و... اشاره کرد. اما با توجه به اشباع شدن بازار، پیش‌بینی می‌شود که حداکثر 420 واحد فعال در داخل کشور وجود داشته باشند و بقیۀ واحدها با اینکه مجوز دریافت کرده‌اند اما به دلایل متعدد مانند اشباع بازار، رکود تولید و رقابت شدید در بازار، خط تولید خود را تعطیل نمایند. البته در حال حاضر ظرفیت تولید فرش ماشینی در کشور حدود 160 میلیون مترمربع است که با توجه به به‌روز و مدرن‌بودن ماشین‌آلات تولید فرش ماشینی در کشور، این ظرفیت می‌تواند دو برابر شود. با این حال سقف نیاز کشور 80 میلیون مترمربع در سال است و به همین خاطر اغلب دستگاه‌ها کمتر از ظرفیت واقعی خود تولید می‌کنند. این موضوع مسلماً در بهای تمام‌شدۀ فرش‌های تولیدی و رقابت‌پذیری شرکت‌های داخلی در عرصۀ بین‌المللی تأثیرگذار است.

با توجه به اشباع بازار داخلی تنها راه‌حل برای استفادۀ کامل از ظرفیت داخلی، صادرات فرش است. بااین‌حال تولیدکنندگان داخلی در این حوزه عملکرد مناسبی ندارد. در مقابل کشور ترکیه به‌عنوان یک کشور رقیب و همسایه، عملکرد بهتری در این حوزه دارد. ترکیه در طی 15 سال گذشته میزان صادرات فرش ماشینی خود را از 200 میلیون دلار به حدود 3.5  میلیارد دلار ارتقاء داده است.

 

منبع: بررسی وضعیت صنعت ماشین‌سازی پیشرفته در کشور در حوزه‌های صنعتی منتخب (1397)؛ پژوهشکده مطالعات فناوری، اندیشکده ماشین‌سازی

نظرات

پاسخ به نظــر بازگشت به حالت عادی ثبت نظر

Captcha